Tatami là thứ người ta nhớ nhất khi nghĩ tới phòng kiểu Nhật: mặt chiếu xanh vàng, mùi cói, ngồi bệt quanh bàn trà thấp. Ở Nhật, chiếu này hợp vì mùa đông khô lạnh. Ở Việt Nam, đặc biệt miền Bắc có mùa nồm, chiếu cói hút ẩm rất nhanh. Bài này nói tatami là gì, khi nào nên dùng trong nhà gỗ, trải ở đâu cho đỡ hỏng, và nếu không dùng thì thay bằng gì.

Phòng kiểu Nhật có bục gỗ trải tatami, bàn trà thấp, nệm ngồi và cửa giấy shoji phía sau — Bục tatami nâng cao hơn sàn gỗ, phần còn lại của phòng vẫn là sàn gỗ dễ lau

Tatami là gì, cấu tạo ra sao

Một tấm tatami truyền thống có ba phần:

Mặt chiếu (omote): dệt từ cỏ cói igusa, mới thì màu xanh nhạt, dùng lâu ngả vàng.
Lõi (toko): ngày xưa là rơm nén, nay nhiều loại dùng lõi xốp hoặc ván ép nhẹ cho đỡ nặng và đỡ hút ẩm.
Viền (heri): dải vải chạy dọc hai cạnh dài, vừa giữ mép vừa trang trí.

Tấm truyền thống có tỉ lệ dài gấp đôi rộng, cỡ khoảng 90 × 180 cm tuỳ vùng, dày khoảng 5,5 cm. Người Nhật còn tính diện tích phòng theo số chiếu, ví dụ phòng 6 chiếu, phòng 8 chiếu. Vì vậy, nếu định trải tatami, nên tính kích thước phòng hoặc bục theo bội số của tấm ngay từ bản vẽ, đỡ phải cắt chiếu.

Vì sao tatami khó giữ ở khí hậu Việt Nam

Cói và lõi rơm là vật liệu xốp. Chúng hút hơi nước khi trời ẩm, nhả ra khi trời khô. Ở nơi độ ẩm cao kéo dài như mùa nồm hay mùa mưa, chiếu không kịp khô nên dễ:

lên đốm mốc trắng hoặc xanh trên mặt, nhất là chỗ đặt nệm, đặt bàn lâu không dịch chuyển;
có mùi ẩm, mùi cói chua;
hút mạt bụi và côn trùng nhỏ nếu trải sát nền lạnh.

Sàn bên dưới càng kín, càng sát đất thì càng nhanh mốc. Nhà gỗ kiểu Nhật thường nâng sàn khỏi mặt đất, có gầm thoáng, đó là điều kiện đầu tiên nếu muốn trải chiếu lâu dài. Muốn hình dung cụ thể, có thể xem nhà gỗ Nhật Bản J90, nhà gỗ Nhật Bản J94 và nhà gỗ Nhật Bản J95, đều là mẫu xưởng đóng theo yêu cầu.

Sàn chòi gỗ trải tatami có bàn trà thấp, ấm trà và hai nệm ngồi, lan can gỗ bao quanh — Mẫu chòi trà thất T47: sàn tatami nằm trên sàn gỗ nâng, ba mặt thoáng

Nên trải tatami ở đâu trong nhà gỗ

Không cần trải cả nhà. Cách hay gặp nhất là chỉ làm một khu nhỏ, còn lại dùng sàn gỗ:

Góc trà hoặc phòng khách nhỏ: một bục cao hơn sàn chừng 30–40 cm, trên trải 2 đến 4 tấm. Ngồi bệt quanh bàn trà, mép bục làm chỗ ngồi thả chân.
Phòng ngủ trải nệm futon: hợp người quen ngủ thấp. Ban ngày phải gấp nệm lên cho chiếu thở, nếu để nệm nằm cố định cả tháng thì mặt chiếu dưới nệm sẽ mốc trước.
Chòi trà ngoài vườn: chòi có mái, sàn nâng, gió lùa ba phía nên chiếu khô nhanh hơn trong phòng kín. Nhược điểm là mưa tạt, cần mái đua rộng hoặc cửa che.

Nơi không nên trải: sát nhà tắm, sát bếp, phòng không có cửa sổ, và sàn đặt thẳng trên nền bê tông tầng trệt.

Chòi gỗ màu tối mái ngói, sàn tatami có bàn trà thấp, đèn tường và cửa lưới, phía trước là bể nước — Mẫu chòi T28: khu tatami có mái đua che, nhìn ra mặt nước

Làm sàn và bục cho tatami bền hơn

Phần xưởng làm được là phần gỗ bên dưới chiếu. Mấy điểm nên tính từ lúc lên bản vẽ:

Nâng sàn, có gầm thoáng: sàn nhà gỗ nâng khỏi đất, gầm có lỗ thông gió. Với bục trong phòng, mặt dưới bục để hở khe hoặc khoan lỗ thoáng, không bịt kín.
Mặt đỡ phẳng, có khe: ván đỡ chiếu ghép chừa khe nhỏ để hơi ẩm thoát xuống, không dán kín bằng tấm liền.
Kích thước khớp với tấm: lòng bục tính theo số tấm chiếu định mua, cộng thêm khe hở nhỏ để đặt và nhấc chiếu ra dễ.
Có hộc dưới bục: bục cao 30–40 cm thì làm thêm hộc kéo hoặc nắp lật để cất nệm, gối. Hộc cũng nên có lỗ thoáng.

Nhà gỗ kiểu Nhật mái ngói xám, sàn nâng trên cột, cửa lưới shoji mở ra hiên, bên trong trải chiếu — Mẫu nhà gỗ Nhật Bản J5: sàn nâng, hiên gỗ, cửa lưới mở ra cho phòng chiếu thông gió

Không dùng tatami thì thay bằng gì

Nhiều nhà muốn nét Nhật nhưng không muốn công giữ chiếu. Có mấy cách thay:

Sàn gỗ trơn, trải thảm cói rời: thảm mỏng, cuộn lại mang phơi được. Hỏng thì thay thảm, sàn vẫn còn.
Chiếu nhựa hoặc tấm ghép giả tatami: ít hút ẩm, lau được. Đổi lại không có mùi cói, chạm tay thấy khác.
Bàn thấp và giường bệt bằng gỗ: giữ thói quen ngồi thấp, nằm thấp mà không cần chiếu. Mẫu bàn trà ngồi bệt NT37 cao vừa tầm ngồi đệm, mẫu giường bệt GN2 có bệ gỗ thấp, nệm đặt trực tiếp lên ván.

Bảng ảnh bàn trà gỗ thấp kiểu Nhật màu gỗ cháy, nệm ngồi đặt quanh, nhiều góc chụp — Bàn trà thấp ngồi bệt: giữ thói quen kiểu Nhật mà không cần trải chiếu

Bảng ảnh giường gỗ bệt kiểu Nhật, đầu giường ván phẳng, nệm trắng đặt trên bệ thấp — Giường bệt GN2: nệm nằm trên bệ gỗ thấp sát sàn

Giữ chiếu tatami khi đã dùng

Ngày nắng ráo mở hết cửa cho phòng thông gió. Ngày nồm thì đóng cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô.
Không đặt nệm, thùng đồ cố định một chỗ quá lâu. Nệm futon nên gấp lên mỗi sáng.
Hút bụi theo chiều thớ cói, lau bằng khăn vắt thật khô. Không lau ướt, không dùng nước tẩy.
Thấy đốm mốc nhỏ thì lau ngay bằng khăn khô thấm chút cồn, rồi để chỗ đó khô hẳn. Để lan rộng thì thường phải thay mặt chiếu.
Đổ nước lên chiếu thì thấm khô ngay bằng khăn, không chà mạnh.

Xưởng đóng phần gỗ cho nhà và chòi kiểu Nhật bằng gỗ thông: sàn nâng, bục, bàn thấp, giường bệt, cửa lùa. Chiếu tatami là hàng dệt, loại chiếu và cỡ tấm xưởng sẽ trao đổi khi tư vấn để bục làm vừa. Xem các mẫu ở trang nhà gỗ Nhật Bản, phần cửa và vách ở bài cửa shoji, cửa lưới gỗ và vách ngăn, cách giữ nhà qua mùa ẩm ở bài bảo trì nhà gỗ Nhật Bản mùa mưa.

Hỏi nhanh về sàn tatami

Trải tatami thẳng lên sàn gạch được không?

Được nhưng dễ mốc, vì nền gạch tầng trệt lạnh và hay đọng hơi nước mặt dưới. Nên kê một lớp bục gỗ có khe thoáng ở giữa.

Phòng có điều hoà thì có cần lo ẩm cho chiếu không?

Điều hoà chạy thường xuyên giúp phòng khô hơn nhiều. Chỉ cần để ý những ngày tắt máy, đóng cửa lâu trong mùa nồm.

Tatami dùng được bao lâu?

Phụ thuộc vào độ ẩm và cách dùng. Ở Nhật, mặt chiếu thường được lật hoặc thay định kỳ, lõi giữ lại. Ở nơi ẩm, mặt cói xuống màu và mốc nhanh hơn.

Cần làm nhà gỗ theo không gian của bạn?Xưởng VintageDecor nhận thiết kế nhà gỗ và thi công nhà gỗ: khảo sát tận nơi, bản vẽ 2D, xem 3D trước khi làm, bảo hành 12 tháng.

Mẫu nhà gỗ Nhật Bản của xưởng VintageDecor