Kết Cấu Nhà Gỗ Nhật Bản: Khung Cột Dầm Ghép Mộng

Người ta nhớ nhà gỗ Nhật vì vẻ ngoài gọn và mái chìa sâu, nhưng cái làm nên nó nằm bên trong: một bộ khung cột và dầm ghép với nhau bằng mộng. Nhà truyền thống gần như không cần đinh sắt mà vẫn đứng qua rất nhiều trận động đất. Bài này giải thích khung ấy gồm những gì, vì sao nó chịu được rung lắc, và khi đem về khí hậu Việt Nam thì phải đổi những gì. Ảnh nhà trong bài là mẫu tham khảo, xưởng đóng theo mẫu bằng gỗ thông.

Hai cách dựng khung nhà gỗ ở Nhật

Nhà gỗ ở Nhật ngày nay dựng theo hai lối chính. Lối thứ nhất là khung vách kiểu phương Tây, hay gọi là khung 2×4: tường là những tấm khung gỗ nhỏ bọc ván, chính bức tường chịu lực. Lối thứ hai là lối truyền thống gọi là Jikugumi, nghĩa là khung trục: cột và dầm chịu lực, tường chỉ là phần bao che.

Khi nói tới kết cấu nhà gỗ Nhật Bản, người ta thường nói tới Jikugumi. Nó là lối đã có từ chùa chiền, nhà dân cổ, và vẫn được dùng nhiều cho nhà ở bây giờ. Các mẫu nhà gỗ Nhật Bản trên trang cũng lấy dáng từ lối khung này.

Khung cột dầm Jikugumi gồm những gì

Hình dung một cái lồng gỗ. Dưới cùng là thanh gỗ nằm trên móng, gọi là đà nền. Cột dựng đứng trên đà nền. Đầu cột đỡ dầm ngang, dầm đỡ sàn tầng trên hoặc đỡ phần mái. Giữa các cột, ở nhà hiện đại có thêm thanh giằng chéo để khung không bị xô lệch.

Vì tường không chịu lực, vách ngăn bên trong có thể tháo đổi về sau mà không đụng tới khung. Đó là lý do nhà Nhật hay có cửa lùa thay tường: mở hết cửa là cả gian nhà thông nhau. Thứ tự dựng cũng khác nhà xây: dựng khung xong là lợp mái sớm để che khung khỏi mưa, rồi mới làm vách, làm sàn.

Mộng gỗ thay đinh: nối dài và nối góc

Thợ mộc Nhật chia mối nối ra hai loại. Loại nối hai thanh gỗ thành một thanh dài hơn gọi là tsugite. Loại nối hai thanh gặp nhau thành góc, như dầm vào cột, gọi là shiguchi. Mỗi loại có hàng chục kiểu ngàm, kiểu nào cũng tính để gỗ khít vào gỗ, rồi đóng thêm chốt gỗ hoặc nêm để khóa lại.

Ảnh đầu bài là một mối shiguchi: đầu dầm được xẻ thành ngàm, lọt vào lỗ đục trên thân cột. Lực từ dầm truyền xuống cột qua cả mặt gỗ tiếp xúc, không dồn vào một cây đinh.

Cần nói rõ: nhà truyền thống gần như không dùng đinh, còn nhà khung gỗ Nhật bây giờ vẫn giữ khung cột dầm nhưng thường gia cố thêm bát và bu lông kim loại ở mối nối theo quy chuẩn xây dựng. Khi đặt làm, kiểu mối nối nào dùng ở chỗ nào xưởng sẽ trao đổi khi lên bản vẽ.

Vì sao khung mộng chịu được rung lắc

• Mối nối hơi mềm: mộng khít nhưng không cứng như mối hàn. Khi đất rung, mối nối nhích và xoay một chút rồi về chỗ cũ, cả khung lắc theo thay vì gãy ở một điểm.
• Gỗ nhẹ: nhà càng nặng thì lực xô ngang khi động đất càng lớn. Khung gỗ nhẹ hơn nhiều so với khung gạch, bê tông cùng cỡ.
• Giằng chéo: ở nhà hiện đại, các thanh chéo giữa cột giữ cho mỗi ô khung không bị bẻ thành hình bình hành.
• Chân cột đặt trên đá: nhiều công trình cổ đặt cột lên đá tảng chứ không chôn xuống đất, vừa tránh ẩm vừa cho chân cột có chút xê dịch.

Ví dụ hay được nhắc là chùa Horyu-ji ở Nara: các toà nhà gỗ ở đây đã khoảng 1.300 năm tuổi, được xem là nhóm công trình gỗ cổ nhất thế giới còn đứng.

Phần mái và hiên

Bộ khung mái của nhà Nhật gọi là koyagumi: cột nhỏ, xà và xà gồ gác lên nhau trên dầm, khá giống hệ vì kèo, hoành, rui trong nhà gỗ cổ của mình. Mái dốc, chìa xa khỏi thân nhà để mưa không tạt vào vách và chân cột.

Mái irimoya là kiểu kết hợp: bên dưới bốn mặt dốc, trên đỉnh có thêm một đầu hồi nhỏ. Mái trước chìa sâu, đỡ bằng một hàng cột, che một dải sàn hiên chạy suốt mặt tiền.

Dải sàn hiên ấy là engawa, chỗ ngồi ngắm vườn và là lớp đệm giữa trong và ngoài. Sàn nâng cao khỏi mặt đất cho gầm thoáng.

Đem kết cấu này về khí hậu Việt Nam cần đổi gì

1. Chống mối và ẩm chân cột: nóng ẩm quanh năm làm gỗ khổ hơn ở Nhật. Gỗ cần xử lý trước khi dựng, chân cột kê cao khỏi nền, gầm sàn để thoáng. Các kiểu móng cho nhà gỗ xem bài móng nhà gỗ và cách chọn theo nền đất.
2. Mái dốc hơn, chìa xa hơn: mưa rào miền nhiệt đới to và dồn. Máng và đường thoát nước phải tính đủ.
3. Gió bão thay vì động đất: ở nhiều vùng của mình, lực đáng lo là gió giật. Mái phải neo chắc vào khung, khung neo chắc vào móng.
4. Vẫn giữ nguyên tắc khung chịu lực: có thể đơn giản bớt chi tiết mộng cho dễ làm, nhưng cột và dầm vẫn là phần chịu lực, vách chỉ để bao che.

Chăm nhà gỗ kiểu Nhật qua mùa mưa đọc ở bài bảo trì nhà gỗ Nhật Bản mùa mưa. Cửa lùa, vách lưới và cách chia gian xem bài cửa shoji và vách ngăn nhà gỗ Nhật. Xưởng làm bằng gỗ thông, khảo sát tận nơi kể cả ở tỉnh, lên bản vẽ mặt bằng và phối cảnh 3D trước khi đóng, giao và lắp đặt toàn quốc. Phần thiết kế có ở trang thiết kế nhà gỗ Nhật Bản.

Hỏi nhanh về kết cấu nhà gỗ Nhật Bản

Nhà gỗ Nhật có thật sự không dùng đinh không?

Nhà truyền thống gần như không, mọi mối nối là mộng và chốt gỗ. Nhà khung gỗ Nhật hiện nay thường thêm bát, bu lông kim loại ở mối nối để đạt quy chuẩn.

Jikugumi khác khung 2×4 thế nào?

Jikugumi để cột và dầm chịu lực, tường không chịu lực nên đổi vách dễ. Khung 2×4 dùng chính các tấm tường làm phần chịu lực.

Ở Việt Nam làm nhà gỗ kiểu Nhật có bền không?

Bền nếu xử lý gỗ chống mối, kê chân cột khỏi nền ẩm, mái chìa đủ xa và phủ lại lớp bảo vệ gỗ ngoài trời theo định kỳ.

Mẫu nhà gỗ Nhật Bản của xưởng VintageDecor

Nhà Gỗ Nhật Bản J116 Mái Có Chóp Thoát KhóiNhà Gỗ Nhật Bản J118 Nhà Tắm Nối Hành LangNhà Gỗ Nhật Bản J114 Mái Hiên Thấp Chạy SuốtNhà Gỗ Nhật Bản J115 Sàn Lộ Thiên Đầu Hồi

Xem đủ các mẫu nhà gỗ Nhật Bản, kèm cách chọn cỡ, chọn màu gỗ và đặt làm theo kích thước.

Bài cùng chủ đề: Mái nhà kiểu Nhật: irimoya, kirizuma và yosemune khác nhau ra sao · Bản vẽ nhà gỗ Nhật Bản: đọc mặt bằng theo chiếu, mặt đứng, mặt cắt · Sàn Tatami Nhà Gỗ Nhật: Dùng Ở Việt Nam Thế Nào