Mái nhà kiểu Nhật có ba dáng chính. Irimoya là mái lai: phần trên hai dốc có tam giác đầu hồi nhỏ, phần dưới xòe ra cả bốn phía. Kirizuma là mái hai dốc đơn giản, để lộ hai bức tường hồi. Yosemune là mái bốn dốc gặp nhau ở đường nóc. Dáng nào cũng có chung một nét: mép mái chìa xa khỏi tường, che luôn phần hiên bên dưới.

Irimoya: hai dốc ở trên, bốn dốc ở dưới

Nhìn từ xa, irimoya giống một mái bốn dốc bị cắt bớt phần đỉnh ở hai đầu, chỗ cắt dựng lên thành tam giác nhỏ. Tam giác đó là đầu hồi, có thể ốp nan gỗ hoặc lam để hơi nóng dưới mái thoát ra. Bốn mặt dốc bên dưới chạy vòng quanh thân nhà, nên hiên ở phía nào cũng có mái che.

Nhà gỗ Nhật J102 mái irimoya ngói xám: tam giác đầu hồi nhỏ trên đỉnh, mái dưới chìa sâu trên năm cột tròn — J102: đầu hồi nhỏ trên đỉnh, bốn dốc bên dưới

Theo từ điển kiến trúc Nhật JAANUS, kiểu mái này theo đạo Phật từ Trung Quốc vào Nhật khoảng giữa thế kỷ 6. Ở chùa, phần hai dốc phủ gian giữa, phần bốn dốc phủ dãy hành lang bao quanh. Về sau người Nhật dùng irimoya cho những công trình quan trọng, từ chùa, thành quách đến nhà ở nông thôn.

Mẫu nhà gỗ Nhật J102 một tầng mái irimoya là dáng gọn cho nhà vườn: một gian chính, hiên rộng phía trước, mái ngói xám phủ đều. Muốn nhà dài và nhiều cửa hơn thì xem J90, cùng kiểu mái nhưng thân nhà kéo dài, hiên chạy suốt trước một dãy cửa lùa.

Nhà gỗ Nhật J90 mái irimoya ngói nâu xám, thân nhà dài, hiên trên hàng cột chạy dọc dãy cửa lùa ô giấy — J90: cùng dáng irimoya, thân nhà kéo dài

Kirizuma: mái hai dốc, đầu hồi để lộ

Kirizuma là dáng dễ hiểu nhất. Hai mặt mái dốc xuống hai phía, hai đầu nhà là hai bức tường tam giác. Trước khi kiến trúc lục địa vào Nhật, mái hai dốc được coi trọng hơn mái bốn dốc, và dáng này vẫn còn trên một số kiểu đền thần đạo như shinmei-zukuri. Từ khi irimoya du nhập, mái hai dốc phần nhiều dành cho công trình phụ như kho kinh, nhà ở của sư, nên trông mộc và gần với nhà dân.

Nhà gỗ Nhật J121 có hai khối mái hai dốc song song, hai đầu hồi tam giác quay ra trước, hiên lan can chung — J121: hai khối mái hai dốc đặt cạnh nhau

Làm ở Việt Nam, điểm cộng của kirizuma là kết cấu đơn giản, ít đường giao mái nên ít chỗ dễ dột. Nhà dài thì ghép nhiều khối như nhà gỗ Nhật J121 hai mái song song: mỗi khối một gian, hai mái chụm vào nhau ở giữa. Chỗ chụm đó phải có máng thu nước làm kỹ.

Có một biến thể nên biết: hai dốc dài ngắn khác nhau, JAANUS gọi là maneki-zukuri. Mẫu nhà gỗ Nhật J120 mái dài che hiên làm theo lối này. Dốc trước kéo dài xuống thấp để phủ luôn hiên, dốc sau ngắn gọn.

Đầu hồi nhà gỗ Nhật J120 màu nâu đỏ, dốc mái trước kéo dài xuống che hiên, dốc sau ngắn hơn — J120: dốc trước dài, dốc sau ngắn

Yosemune: bốn mặt dốc, không còn tường hồi

Mái yosemune có bốn mặt. Hai mặt dài hình thang ở trước và sau, hai mặt hình tam giác ở hai đầu, bốn đường sống mái chạy từ đỉnh xuống bốn góc. Không còn bức tường tam giác nào, nên nhìn từ phía nào cũng thấy mái phủ kín.

Nhà gỗ Nhật J48 nhìn từ trên: mái ngói xám dốc cả bốn mặt, sống mái chạy xuống bốn góc vểnh nhẹ, sân lát phía trước — J48 nhìn từ trên: mái dốc cả bốn phía

JAANUS có ghi một điều thú vị: Trung Quốc xếp mái bốn dốc vào hàng trang trọng nhất, còn Nhật lại chuộng irimoya cho công trình lớn. Ở Nhật, yosemune gặp nhiều ở nhà dân minka và cả ở chùa, đền. Với nhà gỗ bên mình, mái bốn dốc cho dáng thấp và gọn. Đổi lại, không có đầu hồi thì khó mở lam thông gió dưới mái, phải chừa ô thoáng ở đường nóc hoặc dưới mép mái.

Mái chìa xa và đầu kèo đỡ bên dưới

Dù chọn dáng nào, mái nhà Nhật cũng chìa xa khỏi tường. Wikipedia mô tả mái trong kiến trúc Nhật truyền thống thường to bằng nửa cả công trình, mép mái vươn xa khỏi tường, phủ luôn hiên. Mái vươn xa thì nặng ở đầu, nên chùa dùng hệ đấu củng nhiều tầng gọi là tokyō để đỡ, nhà ở thì làm đơn giản hơn.

Cận cảnh mép mái nhà gỗ Nhật J1: đầu kèo gỗ chìa ra đỡ mái ngói, dải song gỗ chạy dưới mép mái — J1: đầu kèo chìa ra đỡ phần mái vươn

Nhà gỗ kiểu Nhật bên mình thường để đầu kèo chìa thẳng ra ngoài như ảnh J1, nhìn rõ từng thanh. Ở xứ mình, mái vươn xa rất đáng giữ: mưa ít tạt vào vách gỗ và cửa giấy, nắng chiều không rọi thẳng vào phòng. Có nhà làm thêm một lớp mái phụ thấp hơn bao quanh thân nhà, như J35, để hiên rộng mà mái chính không phải vươn quá dài.

Nhà gỗ Nhật J35 lúc hoàng hôn, mái ngói chia hai lớp, lớp dưới thấp vươn xa che hiên sàn gỗ — J35: thêm lớp mái phụ bên dưới để che hiên

Lợp ngói, tôn hay mái lá khi làm ở Việt Nam

Ở Nhật, mái được lợp bằng ngói, vỏ cây bách hinoki hoặc rơm rạ, tuỳ thời kỳ và tuỳ loại nhà. Các mẫu bên mình phần lớn dùng ngói xám kiểu Nhật: viên ngói ở mép mái có đầu tròn, trên nóc có viên ngói lớn chặn đầu.

Cận góc mái nhà gỗ Nhật J3: hàng ngói xám đầu tròn ở mép mái, viên ngói lớn chặn đầu nóc, kèo gỗ bên dưới — J3: ngói xám đầu tròn ở mép mái

Lợp ngói thì mát và đúng dáng, nhưng nặng, nên khung kèo phải to hơn. Tôn nhẹ, lợp nhanh, có điều nóng và ồn khi mưa nếu thiếu lớp cách nhiệt. Mái lá hợp nhà vườn, khu nghỉ, nhưng vài năm phải thay. Ba loại được so kỹ trong bài mái nhà gỗ lợp ngói, tôn hay mái lá, kèm cách chống dột.

Vùng mưa nhiều nên cho mái dốc hơn để nước thoát nhanh. Mẫu nhà gỗ Nhật J104 mái dốc cao kiểu minka có phần mái cao hơn cả phần tường, đầu hồi mở ô lam lấy gió.

Nhà gỗ Nhật J104 kiểu minka, mái ngói dốc cao hơn phần tường, đầu hồi có ô lam thông gió, giữa vườn dừa — J104: mái dốc cao, ô lam thoát hơi nóng ở đầu hồi

Hỏi đáp về mái nhà kiểu Nhật

Mái irimoya có khó làm hơn mái hai dốc không?

Có. Irimoya có thêm đường giao giữa phần hai dốc và phần bốn dốc, nhiều chỗ cắt ghép ngói hơn, nên tốn công và phải làm kỹ những chỗ giao đó. Mái hai dốc là dáng đơn giản nhất về kết cấu.

Nhà nhỏ một gian nên chọn dáng nào?

Gian nhỏ làm trà thất, phòng đọc thì mái hai dốc là đủ, hoặc mái một dốc như nhà Nhật J111 mái một dốc cửa lùa. Irimoya lên dáng đẹp nhất khi nhà có hiên bao nhiều mặt.