Nhà sàn gỗ làm homestay cần chốt ba việc trước khi vẽ: sàn cao bao nhiêu, gầm nhà để làm gì, cầu thang đặt ở đâu. Nhà sàn người Thái trong bản có sàn cao khoảng 1,3 đến 2,4 m. Homestay bây giờ chọn độ cao theo mục đích: tránh nước, lấy tầm nhìn, hay để gầm thành một tầng ngồi chơi. Riêng chân cột thì kiểu nào cũng phải tách khỏi đất ẩm.

Nhà sàn trong bản được dựng thế nào

Nhà sàn người Thái có sàn cao khoảng 1,3 đến 2,4 m và luôn có hai cầu thang. Ở nhà Thái đen, cầu thang chính đặt phía đầu nhà, cầu thang phụ ở phía đuôi. Số bậc phải là số lẻ. Khung nhà làm bằng gỗ ngâm nước hai ba năm cho đỡ mối mọt, các cấu kiện buộc bằng lạt, mây, đòn xuyên qua lỗ đục ở cột, không dùng đinh.

Nhà gỗ S10 kiểu nhà sàn: hàng cột gỗ đỏ nâu, mái ngói đỏ, cầu thang rộng có tay vịn hai bên lên hiên tầng trên — S10: nhà sàn mái ngói, cầu thang lên thẳng hiên

Nhà người Lự thì chỉ một cầu thang, số bậc cũng lẻ, thường bảy hoặc chín. Gầm sàn giữ sạch để chất củi khô, đặt khung cửi. Mái trước kéo dài xuống che hiên và đầu cầu thang. Mẫu nhà sàn gỗ S10 mái ngói đỏ giữ cách làm đó: cột đều nhịp, hiên lan can chạy quanh tầng trên, gầm để trống trên nền láng.

Nhà gỗ S10 nhìn từ dưới: hiên lan can thanh đứng chạy quanh tầng trên, gầm để trống với hàng cột tròn sơn đỏ — Gầm để trống, hiên chạy quanh tầng trên

Sàn cao bao nhiêu là vừa

Không có một con số chung. Có ba lý do để nâng sàn, mỗi lý do cho một độ cao khác nhau. Đất trũng, ven sông thì sàn phải cao hơn mức nước lên những năm lụt. Muốn ngồi trên sàn nhìn qua hàng rào, qua bụi cây ra cánh đồng thì cần cao hơn nữa. Còn nếu chỉ để nhà thoáng gầm, đỡ ẩm nền, thì sàn thấp ngang thắt lưng là đủ.

Bungalow B19 nhìn ngang: nhà sàn thấp, hàng cột gỗ ngắn đứng trên bệ, gầm trống, hiên lan can bao quanh, cầu thang ngắn ở góc — B19: sàn thấp, cầu thang ngắn

Độ cao sàn trong các mẫu của xưởng chỉ để tham khảo, căn thật thì bên mình đo đất rồi mới chốt. Bungalow B19 nhà sàn thấp chỉ vài bậc là lên hiên. Ngược lại, nhà sàn cột cao S23 đẩy cả căn lên trên hàng cột dài, cầu thang thành một vế chạy chéo.

Nhà gỗ S23 nhà sàn cột cao: thân nhà gỗ trên hàng cột dài, cầu thang gỗ một vế lên ban công lan can, mái bốn dốc — S23: cột cao, cầu thang dài một vế

Sàn càng cao thì khách càng mệt khi xách vali lên, và cột càng cần giằng ngang, giằng chéo để nhà không rung khi gió to hay khi nhiều người đi lại. Đừng nâng sàn cao hơn mức bạn thật sự cần.

Gầm nhà: để trống, để xe hay làm góc trà

Trong bản, gầm sàn là chỗ chất củi, đặt khung cửi, cất đồ làm nương. Với homestay, gầm có ba cách dùng, tuỳ sàn cao bao nhiêu.

Cách đơn giản nhất là để trống cho thoáng, gió lùa dưới sàn làm nhà mát. Cách thứ hai là chỗ để xe máy, củi, đồ làm vườn, như nhà sàn J59 gầm rộng. Cách thứ ba là lát nền làm góc ngồi uống trà dưới bóng nhà.

Nhà gỗ Nhật J59 nhìn chính diện: đầu hồi cao ốp ván, gầm sàn rộng có xe máy và đống củi, cầu thang gỗ bên phải — J59: gầm đủ rộng để xe và chất củi

Muốn ngồi dưới gầm thì sàn phải đủ cao để người lớn đứng thẳng, tức là cao hơn mức chỉ để chống ẩm khá nhiều. Nhà sàn trà đạo J63 đặt bàn sưởi thấp và đệm ngồi ngay dưới sàn, quây một phần vách ván phía sau làm nền.

Nhà gỗ Nhật J63 kiểu nhà sàn lúc chiều: cầu thang xiên bên hông, dưới gầm có bàn thấp phủ khăn và đệm ngồi — J63: góc trà ngay dưới gầm sàn

Cầu thang: chỗ khách đi qua nhiều nhất

Bậc thang nhà ở thường cao 150 đến 180 mm, mặt bậc rộng 240 đến 300 mm. Người ta hay kiểm tra bằng công thức hai lần chiều cao cộng chiều rộng bậc vào khoảng 600 mm. Vế thang rộng 0,9 đến 1,2 m, lan can cao 900 mm tính từ mặt bậc. Lấy chiều cao sàn chia cho chiều cao một bậc là ra số bậc. Muốn số bậc lẻ như nhà sàn trong bản thì xê dịch chiều cao bậc trong khoảng trên.

Cận cầu thang gỗ nhà S23: bậc gỗ, tay vịn tròn và lan can song đứng dẫn lên ban công — Bậc gỗ đều, tay vịn hai bên

Homestay có khách lạ nhà, đi lúc tối, có khi say mệt sau bữa tối. Mặt bậc nên nhám, có đèn nhỏ chiếu bậc, tay vịn hai bên. Cầu thang đặt giữa mặt tiền như nhà sàn J52 cầu thang lớn thì rộng, dễ lên, nhưng chiếm cả mặt trước. Đặt bên hông thì gọn hơn mà vẫn che được bằng mái.

Nhà gỗ Nhật J52 nhà sàn: cầu thang gỗ rộng giữa mặt tiền lên ban công, tay vịn hai bên, cây tùng tỉa tán — J52: cầu thang rộng ngay giữa mặt nhà

Chân cột và chống ẩm theo từng loại đất

Chân cột đặt trên đế bê tông để gỗ không chạm đất. Đế cao bao nhiêu, phần nối giữa đế và cột bằng gỗ hay thép, kích thước bao nhiêu thì tính theo nhịp và chiều cao thực của từng căn, bên mình khảo sát rồi mới chốt. Đất trũng thì cột nằm trên bệ cao hơn mức nước đọng. Đất đồi thì chiều cao chân cột thay đổi theo mặt dốc, có chỗ đứng trên kè đá như nhà sàn hai tầng J37.

Nhà gỗ Nhật J37 nhà sàn hai tầng: cột gỗ đứng trên kè đá xếp, ban công lan can ván kín bao ba mặt tầng trên — J37: cột đứng trên kè đá theo mặt dốc

Chọn móng theo nền đất thế nào thì xem bài các loại móng nhà gỗ theo nền đất. Mỗi mùa mưa nên đi một vòng dưới gầm, xem chân cột có vết ẩm, có đường mối đất bò lên hay không.

Cận nhà J52: ban công lan can gỗ, cửa sổ chia ô, cột gỗ đứng trên bệ nền láng, cầu thang hai tay vịn — Cột đứng trên bệ, gỗ không chạm đất

Những câu khách hỏi về nhà sàn

Nhà sàn có lạnh vào mùa đông không?

Gầm hở thì gió lùa dưới sàn, mùa đông vùng núi sẽ lạnh chân. Có thể lát sàn hai lớp, hoặc quây một phần gầm phía hướng gió bằng vách ván.

Làm phòng vệ sinh trên sàn được không?

Được. Ống thoát đi xuống theo gầm nên dễ sửa hơn nhà sát đất, chỉ cần sàn khu tắm chống thấm kỹ. Cách giữ nhà khô khi đón khách quanh năm có trong bài bảo quản nhà gỗ homestay.