Chòi gỗ lắp ghép là chòi được gia công gần hết ở xưởng: cột, xà, kèo, tấm lan can, ván sàn cắt sẵn đúng kích thước, khoét mộng sẵn. Tới vườn, thợ chỉ dựng và ghép các phần đó lại. Làm như vậy công ở vườn ít, vườn đỡ bụi, mạt cưa, và các mối ghép chính xác hơn vì được làm trên máy ở xưởng.

Lắp ghép là làm gì ở xưởng, làm gì ở vườn

Ở xưởng, gỗ được bào, cắt, khoét mộng, xử lý chống mối mọt và sơn lót. Các phần lặp lại như tấm lan can, diềm song dưới xà được đóng thành từng tấm. Mỗi thanh nên được đánh số trước khi chở đi, tới nơi ghép đúng chỗ, không phải đo lại.

Hai thợ trong xưởng mộc đang bắt vít ghép một thùng gỗ trên bàn thợ, ván gỗ xếp chồng và máy cưa phía sau — Phần cắt, ghép làm trước trong xưởng (ảnh minh hoạ)

Ở vườn chỉ còn làm nền, dựng cột, gác xà, lợp mái và lắp lan can. Những phần không chở được, như nền đá hay bệ móng, thì làm tại chỗ trước. Lúc chở cấu kiện tới, nền đã khô và đã đánh dấu đúng vị trí từng chân cột. Những điều nên hỏi đơn vị làm chòi trước khi ký có trong bài kinh nghiệm chọn đơn vị thi công chòi gỗ.

Sân xưởng gỗ với các cột vuông, xà và kèo đã bào, khoét mộng, xếp thành chồng và dán nhãn số chờ chở đi — Cấu kiện xếp chờ chở tới vườn (ảnh minh hoạ)

Mộng gỗ, chốt và bulông

Chòi lắp ghép giữ nhau bằng hai cách. Cách cổ là mộng: đầu xà khoét gác lên đầu cột, xuyên qua rồi đóng chốt gỗ. Cách nhanh hơn là bulông xuyên qua cột và xà. Nhiều chòi dùng cả hai, mộng để đỡ tải, bulông hoặc chốt để khoá cho chắc.

Cận góc chòi gỗ T78, dầm gác mộng lên đầu cột vuông, rui ốp ván dưới mái ngói — T78: dầm gác mộng lên đầu cột

Mẫu chòi T78 mái lệch cho thấy rõ kiểu dầm gác lên đầu cột. Kiểu ghép mộng chốt nhìn rõ hơn ở giàn hoa P47 ba cột: đầu dầm chìa qua cột, chốt gỗ đóng xuyên, nhìn được cả thớ gỗ quanh mối ghép.

Cận giàn hoa P47 gỗ mộc, đầu dầm chìa qua cột, chốt gỗ đóng xuyên, thanh chống chéo từ cột lên dầm — P47: đầu dầm chìa qua cột, chốt gỗ

Nền phải phẳng và cao hơn đất

Chòi lắp ghép được làm chính xác ở xưởng, nên nền ở vườn cũng phải phẳng và đúng vị trí cột. Nền lệch vài phân là xà gác không khít, mái vặn. Một hãng bán chòi lắp sẵn ở Mỹ dặn trong sách hướng dẫn: nền bắt buộc phải phẳng, cứng và thoát nước, có thể là bê tông, đá dăm đầm chặt hay gạch lát. Nền dốc thì chòi nghiêng, mối ghép chịu thêm lực. Chân cột thì bắt ke sắt chữ L xuống nền.

Chòi gỗ T71 lục giác mái ngói nâu chóp thông gió, chân cột kê đế vuông trên nền gạch giữa vườn — T71: chân cột kê đế trên nền gạch

Ở mình còn thêm chuyện ẩm. Chân cột nên đứng trên đế đá hoặc bệ cao hơn mặt đất, gỗ không chạm đất. Mẫu chòi lục giác T71 kê từng chân cột lên đế vuông trên nền gạch. Đất yếu hay đất dốc thì phải xem kỹ hơn, cách chọn móng theo nền đất có trong bài móng nhà gỗ theo nền đất.

Thứ tự dựng một chòi lục giác

Lấy chòi T17 lan can lượn sóng làm ví dụ. Đầu tiên dựng sáu cột tròn lên đế, cân dọi cho thẳng, giằng tạm. Tiếp theo gác vòng xà đỉnh cột, lắp diềm song dưới xà. Xà khép kín thì sáu cột tự đứng vững.

Chòi gỗ T17 nhìn thẳng, sáu cột tròn, diềm song dưới xà, lan can thanh cong, mái ngói xanh xám — T17: cột tròn, vòng xà và diềm song

Sau đó lắp kèo, các kèo gặp nhau ở núm đỉnh giữa mái, rồi tới lớp rui, mè và lợp ngói. Lan can lắp sau cùng, khi khung và mái đã ổn định. Nhìn từ trên xuống sẽ thấy sáu mảng mái gặp nhau ở một núm tiện.

Chòi gỗ T17 nhìn từ trên cao, sáu mảng mái ngói xám gặp nhau ở núm tiện trên đỉnh — Sáu mảng mái gặp ở núm đỉnh

Tháo ra dời chỗ được không

Được, nhưng có giới hạn. Phần khung ghép bằng bulông, chốt thì tháo ra lắp lại được. Mái ngói phải gỡ từng viên, phần nền và bệ đá ở chỗ cũ thì bỏ lại. Gỗ đã dựng ngoài trời vài năm cũng co, mộng không còn khít như lúc mới. Khi lắp lại ở chỗ mới, thợ thường phải chêm hoặc thay một vài chốt.

Chòi gỗ T17 lục giác lan can lượn sóng, cột tròn, mái ngói xanh xám đứng trên nền đá trong vườn lúc chiều — Chòi T17 hoàn thiện trên nền đá

Nếu biết trước sẽ dời, ví dụ dựng chòi trên đất thuê, nên báo khi đặt làm. Thợ sẽ ưu tiên mối ghép tháo được và chọn mái nhẹ. Các dáng sáu, tám cạnh khác nằm trong mục chòi lục giác, bát giác.

Sau khi dựng: siết lại mối ghép theo mùa

Gỗ khô dần và co nhiều nhất theo chiều ngang thớ, nên bulông, mộng có thể lỏng ra sau vài tháng đầu. Bản chỉ dẫn kỹ thuật của một xưởng nhà khung gỗ ở Mỹ dặn siết lại bulông lúc bàn giao, sau 6 tháng và sau 18 tháng nếu dựng bằng gỗ còn tươi. Chòi nhỏ hơn nhà nhiều, nhưng kiểm tra sau mùa mưa đầu tiên vẫn đáng làm.

Cận cột tròn chòi T17 và đoạn lan can thanh uốn sóng, hoa và tường đá phía sau — Chỗ cột gặp lan can nên kiểm tra sau mùa đầu

Siết vừa tay, đừng vặn quá chặt kẻo gỗ nứt quanh lỗ bulông. Đi một vòng xem cột còn thẳng, mái có chỗ nào võng không. Muốn biết chăm chòi qua từng mùa thế nào, đọc thêm bài cách bảo quản chòi sân vườn qua mùa mưa nắng.